آیت ا... مطهری
طرح مسئله
یکی از مسایل و موضوعات بسیار مهم و تامل برانگیز دنیای امروز به ویژه درجوامع اسلامی مسئله آزادی و حقوق عمومی افراد یک جامعه است . آزادی از مباحث جدی علم سیاست و جوامع مدنی است . برخی معتقدند که انسان موجودی کاملاً آزاد و مختار است و کلیه حقوقی که انسان به آن میل پیدا می کند شامل حال وی می گردد . بدیهی است موضوع آزادی درحوزه های مختلف مصداق دارد و مفهوم آزادی و حقوق عمومی مفهومی گسترده و دارای گستره ای وسیع می باشد که حدود عقلانی آن درتمامی حوزه ها به یک اندازه نمی باشد .
شناخت نیازهای روحی و عاطفی جوامع بشری و پاسخ به موقع ، متناسب و صحیح به آنها که از طرفی مطابق با ذات و فطرت نوع انسان بوده و از طرف دیگر ذهن کنجکاو و تلاطم اندیشه او را نیز دریافته و آرام کرده باشد ، همواره از اولین دغدغه های پیشروان حرکتهای اصلاح مدارانه دینی و اجتماعی بوده است . این پاسخ در صورتی که تمامی گروه ها ، دسته ها و جمعیت های کوچک و بزرگ توده های انسانی را فارغ از هر رنگ و نژاد و سرزمین ، زیر بار بگیرد، گرایشی جامع و کامل خواهد داشت.پاسخ به نیاز های آدمی باید با تامل و تدبر و حوصله ، ابتدا از سرچشمه های اصیل مبانی اسلامی و دینی برگرفته شده باشد و بعد با بررسی عمیق فلسفی وتاریخی ، به تجزیه و تحلیل پدیده های اجتماعی بنشیند تا پاسخ جامع ومانع باشد وبتواند بر طرف کننده ی مسایل انسان امروز باشد . از جمله نیازهای روحی امروز جامعه ی بشری که دراین مقطع زمانی نمود بارزتری یافته بحث آزادی وابعاد گوناگون حقوق عمومی است . البته این نیاز همیشه در بستر فعالیت های اجتماعی مطرح بوده و اما به تناسب شرایط بحث آن نزول و صعود یافته است .
آزادی از واژه هایی است که هر انسان متفکر به سادگی نمی تواند از کنار آن بگذرد وبه همین دلیل است که بعضی می گویند هیچ استعدادی جز در سایه آزادی شکوفا نخواهد شد. اما با این وجود اتفاق نظر روی تعریف و حدود آن بسیار اندک است وهر متفکری وهر مکتبی تعریفی خاص از آن ارائه داده است.
اسلام نیز آزادی را برای رشد انسان لازم میداند وتا جایی آن را محترم میشمارد که این آزادی باعث ضربه به اسلام ومسلمین نگرددوهرگاه این آزادی فساد اجتماعی را به دنبال داشته باشداسلام با آن مخالفت می کند. ( موسسه فرهنگی امام حسین ، 1388 ، برگرفته از سایت صدا و سیما )
البته با توجه به اینکه حکومت های اصیل اسلامی به ویژه شیعه مدت بسیار کوتاهی در طول قرون گذشته فرصت حکمرانی داشته اند جوامع اسلامی از آزادی و اهداف اندیشه اسلامی که مورد تاکید اندیشه اصیل اسلامی است فاصله گرفته بودند .
قرن 14 اسلامی عصر طلوع خورشید آزادی بود. دراین قرن ملت های دربند به تدریج آزاد شده و آزادی واستقلال خود را بازیافتند ،هرچند که این آزادی ها به حد کمال خود نرسیده و تنها درمسیر شکوفایی قرار گرفته است .در راستای احیاء اندیشه وتفکر اسلامی و طلوع آزادی فکری درجوامع اسلامی بسیاری از مجاهدان اسلامی همچون سید جمال الدین اسد آبادی و آیت الله نایینی ، آیت الله خراسانی و آیت الله مازندرانی کوششهای بسیاری را از خود نشان دادند .
دراواخر این قیام شجاعانه و قاطعانه رهبر بزرگ انقلاب اسلامی ، مرجع بزرگوار اسلام حضرت امام خمینی (ره) زمینه های برقراری حکومت اسلامی را فراهم آورد که آزادی و حقوق عمومی در حکومت دینی در این حکومت تبلور یافت .
اغلب فلاسفه غرب مبنا واساس آزادی را میل ، خواست واراده ی فرد می دانند ودر این راستا مفاهیم متفاوت از آزادی توسط اندیشمندان غربی ارائه گردیده است. استاد شهید مطهری ازجمله فیلسوفان بزرگی است که در حوزه تفکر فلسفی هم به متافیزیک توجه داشت و هم به فلسفه . و همین امر موجب برتری او بربسیاری ازمتفکران جهان به ویژه جهان اسلام است .
تاملات عمیق فلسفی و ورود به حوزه های جدید فلسفی گویای آن است که مقام او در فلسفه از فیلسوفان چهار صد ساله اخیر بالاتر است و از منظر دینی به واکاوی و بررسی عمیق بسیاری از مسایل روز و مهم وچالشی نظام بین المللی پرداخت و در طول عمر بابرکت خود به عنوان یکی از معماران نظام اندیشه اسلامی درحکومت دینی جمهوری اسلامی به تحکیم پایه های نظام نوبنیاد جمهوری اسلامی پرداخت .
|
واقعيت اين است كه آزادي در مكاتب و نظامهاي فلسفي سياسي گوناگون‘ معاني متفاوتي داشته و گاه اين معاني در تقابل با يكديگر بوده اند. بايد گفت سخن گفتن در باب آزادي بدون توجه به نسبت اين مقوله با مفاهيمي همچون ماهيت و مقام انسان‘ مصلحت فرد و اجتماع ‘ حقوق عمومي‘ عدالت‘ اخلاق‘ سعادت و غيره _ كه در مكاتب گوناگون تعريف يكساني ندارند- كاري نابجا و يا دست كم عاري از دقت مي نمايد. بديهي است آزادي در نظامهاي سكولار يا نظامهايي كه فقط به امور مادی توجه دارند، معنا و مفهومي دارد كه با مفاهيم حقوق‘ عدالت‘ اخلاق و ... در آن نظامها سازگار و متناسب است. اما همين مقوله آزادي در نظام ديگري كه توجه خود را مصروف خوشبختي اخروی و دنیوی انسان ها نموده است واجد معناي متفاوت ديگري است كه با ساير اجزا و عناصر جهان بيني آن نظام ارتباط کامل دارد. بدون ترديد اسلام به منزله يك مكتب حيات بخش بوده كه ضامن سعادت دنيا و آخرت براي پيروان خويش است. باید در باب آزادي در اين نظام فكري- سياسی مفاهيم و مقولات وابسته به اين مفهوم را نيز مورد توجه قرار دهد چرا که غفلت از اين كلي نگري و شمول انگاري موجب بدفهمي نسبت به اين مقوله مهم حياتي خواهد شد. حال با توجه به اهمیت این مفهوم در نظام اسلامی بایستی به دنبال فهم و درک آن باشیم و آیت ا... مطهری به عنوان یک متفکر بزرگ واثر گذار به این موضوع توجه خاصی داشته و توانسته اند تعریف وحدود معینی را برای مفهوم آزادی در یک جامعه اسلامی که نمود عینی آن جمهوری اسلامی است ، ارائه نمایند. جمع بندی و ارائه این نظرات ارزشمند بسیار مفید خواهد بود. |
|
|
پیشینه تحقیق
طی بررسی ها ومطالعاتی که توسط اینجانب صورت گرفته ویژگی های حکومت اسلامی ودر درون آن موضوع آزادی در حکومت اسلامی در منابع مختلف مورد بررسی قرار گرفته است برای نمونه آیت ا...سبحانی در کتاب حکومت اسلامی شاخصه های حکومت اصیل اسلامی را برشمرده است که در بخشی از آن اشاره ای به موضوع آزادی داشته اند.
کتاب آزادی از نگاه استاد مطهری تالیف حسین یزدی نیز به تبیین آزادی در نگاه استاد مطهری پرداخته است اما در آن به ویژگی های آزادی در اسلام در مقایسه با سایر مکاتب فکری معاصر پرداخته نشده است.
در راستای این موضوع مقالاتی نگارش شده است که هیچ کدام جامعیت مطلوب مورد نظر را در بر ندارند.همچنین اندیشه های شهید مطهری نیز به صورت مستقل توسط انتشارات صدرا منتشر شده که مباحث کتب مورد اشاره مربوط به مباحث جلسات تدریس و بعضاً یادداشت های ایشان می باشد که در طول سالهای گذشته و اکثراً بعد از شهادت استاد منتشر شده است .والبته کتابی از ایشان منحصرا با موضوع آزادی منتشر نشده است بلکه باید با مطالعه مجموعه آثار به تدوین وتنظیم موضوع مورد نظر پرداخت .اما آنچه که بنده را مصمم کرد تا به صورت خاص به موضوع آزادی وحقوق عمومی درحکومت دینی در اندیشه شهید مطهری بپردازیم این مسئله بود که درهیچ یک از آثار گفته شده به صورت خاص به این موضوع پرداخته نشده است .
در این پژوهش برآنیم تا با در نظر گرفتن کاستی های موجود در کارهای انجام شده، تحقیقی جامع تر را با محوریت مفهوم آزادی و حقوق عمومی در اسلام ، وتبیین ویژگی های یک حکومت دینی از منظر آزادی با تاکید بر اندیشه های شهید مطهری گردآوری نماییم. البته در تحقیق تلاش خواهیم کرد که مفهوم آزادی در اسلام از نظر شهید مطهری با معنای آزادی در مکاتب غربی نیز مورد مقایسه قرار گیرد و این مفهوم به صورت مناسب تبیین گردد.
سئوال اصلی
با توجه به موضوع تحقیق که عبارت است از "حقوق و آزادی های عمومی در حکومت دینی از منظر شهید مطهری"،می توان سوال اصلی تحقیق را به صورت زیر در نظر گرفت که در طول تحقیق تلاش خواهیم کرد به این سوال پاسخ دهیم :
"محدوده حقوق و آزادی های عمومی درحکومت دینی از منظر استاد شهید مطهری چیست ؟ "
در راستای پاسخ به سوال اصلی سئوالات فرعی زیر مورد سنجش قرار خواهند گرفت:
1-حقوق و آزادی عمومی درمکاتب فکری معاصر از چه جایگاهی برخوردار است ؟
2-حقوق وآزادی های عمومی در نظام فکری و سیاسی اسلامی چگونه است؟
3-ویژگی های یک حکومت دینی چیست ودر یک نظام دینی آزادی های عمومی از چه جایگاهی برخوردار است؟
4-شهید مطهری در خصوص مسایل سیاسی واجتماعی اسلام چه دیدگاهی داشت ؟
5-دراندیشه شهید مطهری نگاه اسلام به مقوله آزادی چیست ؟ انواع آزادی ها کدام است و مبنای تحدید آزادی انسان دریک جامعه دینی چیست ؟
فرضیه
در راستای پاسخ به سئوال اصلی، فرضیه ای که در این تحقیق مورد سنجش قرار خواهد گرفت ان است که :"
" حقوق و آزادی های عمومی دراندیشه های شهید مطهری تا جایی محترم است که با استعداد های عالی که درنهاد بشر است ومنطبق با احکام الهی است هماهنگ باشد و او را به سمت ترقی وتعالی سوق دهد ."
اهمیت موضوع
بی درنگ در یک جامعه دینی همانند ایران اسلامی که نظام سیاسی آن برمبنای اسلام استوار شده است ، موضوع حقوق و آزادی های عمومی از مسایل اساسی و حساس جامعه است. لذا لازم است که در جامعه ای مثلا ایران مفاهیمی همچون آزادی و حقوق عمومی به درستی ومو شکافانه مورد کنکاش قرار گیرد. از آنجایی که تفکرات شهید مطهری در شکل گیری وبنیان گذاری نظامجمهوری اسلامی ایران از اهمیت بسیار برخوردار است و تفکرات وی از سنگ بناهای این نظام محسوب می شود لذا بررسی و تحقیق در این موضوع (حقوق و آزادی های عمومی ) از منظر شهید مطهری از اهمیتی حیاتی برای جامعه اسلامی ما برخوردار است. .بدیهی است استفاده از نتایج حاصله از این پژوهش در آموزش وپرورش که متولی اصلی پرورش افکار نوجوانان در کشور است در تحقق اهداف نظام اسلامی در امر تشکیل جامعه ای سالم وپویا اثر گذار و مفید خواهد بود.
محدوده پژوهش
در این تحقیق بررسی حقوق و آزادی های عمومی در جامعه ایران بعد از انقلاب از منظر شهید مطهری مد نظر می باشد. نظام جمهوری اسلامی ایران به عنوان نمود عینی وعملی حاکمیت سیاسی اسلام که با تآثیر از اندیشه های شهید مطهری شکل گرفته مورد تحلیل وبررسی ما خواهد بود. به لحاظ زمانی ، دیدگاه ها و اندیشه های ارائه شده از سوی شهید مطهری در طول حیات فکری ایشان مخصوصا دیدگاه های ارائه شده از سوی ایشان در آستانه شکل گیری نظام اسلامی و در سال های اولیه این نظام مورد توجه است.ضمن اینکه تحلیل ها و دیدگاه های برگرفته از نظرات شهید مطهری در طول سی سال بعد از انقلاب اسلامی نیز مد نظر می باشد.
سازماندهی تحقیق
این پژوهش مشتمل بر پنج بخش خواهد بود که در بخش اول به بررسی مفهوم آزادی در مکاتب معاصر به ویژه در دنیای امروز خواهیم پرداخت ودر فصل دوم به تعریف مفهوم آزادی خواهیم پرداخت.یکی ازمشکلات جامعه امروز با توجه به تعابیر و برداشت های متفاوت مکاتب مختلف از آزادی و تعیین حدود متفاوت آن درداخل جامعه ایران نیز آزادی به معانی وتعبیرات مختلف تکرار می شود و حدود آزادی مشخص نیست و البته عده ای با مدنظر قرار دادن آزادی درمفهوم غربی آن به دنبال بی بند و باری هستند که مجموعه این تفکرات مختلف ضرورت بررسی ومطالعه دقیق مفهوم آزادی درنگاه اسلام و سایر مکاتب معاصر و تعیین حدود آن یک ضرورت به شمار می آید که میتواند مانع شکل گیری بسیاری از بحران های احتمالی آینده درجامعه باشد.
در بخش سوم به تبیین ارزش و جایگاه آزادی های عمومی در نظام اسلامی خواهیم پرداخت.بدیهی است برای دست یافتن به محدوده آزادی در حکومت دینی باید ویژگی های یک حکومت دینی را بشناسیم وبدانیم حکومت ومردم در آن جامعه چه حقوقی بریکدیگر دارند.
در بخش چهارم به تبیین قلمرو آزادی در اندشه های سیاسی و اجتماعی شهید مطهری به عنوان یکی از متفکران ومبارزان اثر گذار در جهت استقرار نظام جمهوری اسلامی خواهیم پرداخت .
دربخش پنجم اندیشه های شهید مطهری در باب انواع آزادی در حکومت دینی را تبیین خواهیم نمود. بی شک تبیین تفکرات ناب ایشان که برگرفته از اندیشه های متعالی اسلامی است می تواند در نظام اسلامی بسیار کاربردی باشد. همچنین اینجانب در اندیشه نگارش پژوهشی پیرامون آثار و اندیشه های استاد مطهری بودم لذا با توجه به ینکه مباحث متعدد و متعارض درباب آزادی مطرح می شود برآن شدم که آراء و نظرات این متفکر دینی را در باب آزادی دحکومت اسلامی ارزیابی و جمع بندی نماییم .
تعریف مفاهیم
آزادی عمومی
آزادی ازمفاهیمی است که تعاریف بسیاری درباره آن ارائه شده است به گفته آیزالیابرلین" به هیچ کلمه ای معانی مختلف مانند آزادی داده نشده است ". ولی به هر ترتیب درتعریف آزادی می توانیم بگوییم "آزادی به این معنا ست که عمل فرد از خواست و رضایت کامل و تصویب قوه تمییز او سر چشمه می گیرد و هیچ عاملی اورا برخلاف میل ، رغبت ، رضا و تشخیص او وادار نمی کند ."
اما آزادی درمکتب اسلام یک ابزار است نه یک هدف. ابزاری برای این که با توجه به استعداد طبیعی انسان برای تکامل اعتبار می باید و اینکه نباید مانعی بر سر راه استعدادهای انسانی به وجود آورد . «آزادی های عمومی عبارت است از حقوقی که برای افراد، نوعی استقلال و خودسامانی در زمینه های مختلف زندگی اجتماعی تأمین می کند و این حقوق از لحاظ رشد شخصیت انسانی ضروری شناخته می شود».امروزه آزادی های عمومی ، مصادیق فراوانی یافته است که می توان به آزادی عقیده و بیان، آزادی اجتماعات، آزادی رفت و آمد و مانند آن اشاره کرد. برخی از حقوقدانان مانند «ریورو» دو عنصر را داخل در مفهوم آزادی عمومی می دانند: یکی عنصر مادی که عبارت است از تأمین نوعی استقلال و توانایی برای فرد در تمشیت زندگی خصوصی و اجتماعی، و دیگری عنصر سازمانی؛ یعنی به رسمیت شناختن این توانایی و اختیار توسط قانون و حمایت مؤثر قدرت عمومی ، ریورو بر اساس همین دیدگاه درتعریف آزادی های عمومی می گوید: « آزادی های عمومی توانایی هایی هستند که به موجب آنها انسان در زمینه های مختلف زندگی اجتماعی، اعمال و رفتار خویش را خود انتخاب و اختیار می کند و این توانایی ها به وسیله حقوق موضوعه که آنها را از حمایت مستحکمی برخوردار می کند، شناخته می شوند و سازمان می یابند».( منوچهر طباطبایی مؤتمنی-1375-ص22)
حکومت دینی
دراندیشه اسلامی عالی ترین و صالح ترین حکومت درجهان حکومت اسلامی است که رئیس آن ازجانب خدا تعیین می گردد و امت در انتخابات او نقشی نداشته است . بدیهی است برای حفط نظام اجتماعی و تمدن انسانی و برای آشنا کردن افراد به حقوق ووظایف ورفع هرنوع اختلاف و نزاع درجامعه ، مرجع قوی دینی لازم است که به این فریضه انسانی جامعه عمل بپوشاند و زیر بنای تمدن را که همان حفظ نظم دراجتماع است صیانت کند . حکومت دراسلام هدف نیست بلکه وسیله است برای اجرای احکام قوانین تامین اهداف عالی آن، که بدون تاسیس سازمان سیاسی امکان پذیر نیست .
متغیر مستقل وابسته
متغیر مستقل : آزادی های عمومی از دیدگاه شهید مطهری
متغیر وابسته : نظام سیاسی برگرفته از اندیشه های شهید مطهری .
روش تحقیق
این تحقیق توصیفی وتحلیلی بوده وجمع آوری مطالب از طریق منابع موثق مکتوب موجود که مرتبط با موضوع تحقیق ( حقوق وآزادی های عمومی از منظر شهید مطهری) است، خواهد بود. در این تحقیق همچنین ازمنابع مکتوب که با محوریت دیدگاه های شهید مطهری ویا موضوع آزادی عمومی در حکومت دینی موجود هستند ،موارد مورد نظراستخراج و به صورت تحلیلی مورد استفاده قرار گرفته است.
فهرست منابع و مآخذ (فارسی و غیرفارسی) مورد استفاده در پایان نامه به شرح زیر:
کتاب: نام خانوادگی، نام، سال نشر، عنوان کتاب، مترجم، محل انتشار، جلد
مقاله: نام خانوادگی، نام، عنوان مقاله، عنوان نشریه، سال، دوره، شماره، صفحه
1- مطهري،مرتضي.پيرامون جمهوري اسلامي،تهران :صدرا،1364
2- مطهري،مرتضي. نهضت هاي صد ساله اخير،تهران :صدرا ، 1376
3- مطهري،مرتضي.امامت ورهبري،-تهران :صدرا ، 1371
4- مطهري،مرتضي. خدمات متقابل اسلام وايران ،تهران:صدرا ، 1362
5- مطهري،مرتضي . بيست گفتار،تهران :صدرا ، 1369
6- مطهري،مرتضي. ،حكمت ها واندرزها،تهران:صدرا ، 1385
7- مطهري،مرتضي. آشنايي با قرآن،تهران :صدرا ، 1386
8- مطهري،مرتضي. سيري در نهج البلاغه،تهران:صدرا ، 1383
9- مطهري،مرتضي. ،اسلام ومقتضيات زمان ،جلد1،تهران :صدرا ، 1373
10- مطهري،مرتضي. نظام حقوقي زن در اسلام،تهران:صدرا ، 1371
11- مطهري،مرتضي. علل گرايش به ماديگري ،تهران:صدرا ، 1372
12- مطهري،مرتضي. گفتار هاي معنوي،تهران :صدرا ، 1373
13- مطهري،مرتضي. جامعه وتاريخ ،قم:صدرا ، 1369
14- مطهري،مرتضي. تكامل اجتماعي انسان،تهران :صدرا ، 1364
15- مطهري،مرتضي. فلسفه تاريخ،تهران،قم :صدرا ، 1383
16- مطهري،مرتضي. اخلاق جنسي در اسلام و جهان غرب،تهران:صدرا ، 1383
17- مطهري،مرتضي. انسان كامل،تهران : صدرا ، 1383
18- مطهري،مرتضي. مسئله حجاب،تهران:صدرا ، 1379
19- مطهري،مرتضي. وحي ونبوت،قم:صدرا ، 1368
20- سميعي زفرقندي،آذر نوش. آزادي در انديشه شهيد مطهري، سايت سازمان تبليغات اسلامي،1387
21-مزيناني ،محمد صادق.حكومت ومشروعيت در قرائت شهيد مطهري، پايگاه خبري حوزه ،1378
22-ذاكري ،علي اكبر.دين وآزادي از ديدگاه شهيد مطهري،پايگاه خبري حوزه،1379
23- رنجبر-مقصود.مشروعيت از ديدگاه شهيد مطهري،سايت دانشگاه امام صادق،1381
24 - خبرگزاري فارس .آزادي در حكومت اسلامي از نگاه شهيد مطهري ،پايگاه خبري آفتاب،1385
25 - خبرگزاري ايسنا.كارآمدي حكومت اسلامي در قرائت شهيد مطهري، وب سايت امر به معروف ونهي از منكر نيروي مقاومت بسيج،1387
26-نصری ،عبدالله . حاصل عمر ، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، 1383.
27- یزدی، حسین .آزادی از نگاه استاد مطهری ،تهران: صدرا 1379.
28 – بردو. لیبرالیسم، ترجمه عبدالواهب احمدی،تهران: نشر نی 1378.
29- موسسه فرهنگی امام حسین ، حقوق بشر و آزادی از نگاه شهید مطهری ، sbn.tabaar.com ، 1388
30- منوچهر طباطبایی مؤتمنی، آزادی های عمومی و حقوق بشر، چاپ دوم، انتشارات دانشگاه، تهران، 1375، ص 22.