International Relations

کردپرس: اخیرا هاشم السودانی، رئیس شعبه روابط تجارت بین‌المللی وزارت بازرگانی عراق از کاهش حجم مبادلات بازرگانی ایران و عراق در سال 2011 خبر داده و گفته این میزان به چهار میلیارد دلار رسیده است. وی تاکید کرده است ترکیه در یک ‌سال گذشته با پشت سر گذاشتن ایران (در سال 2011 میلادی حجم مبادلات تجاری ترکیه با عراق را به 12 میلیارد دلار رسیده است) تبدیل به بزرگ‌ترین شریک تجاری عراق شده است. در این بین در صورت  صحت این خبر خوبی برای آنکارا و مقامات اقتصادی این کشور است. چرا که ایران که در سال 2010 میلادی بزرگترین شریک تجاری این کشور بود در سال 2011 میلادی جای خود را به ترکیه داده است.

گذشته روابط اقتصادی دو کشور

اگر نگاهی به گذشته رابطه تجاری  عراق و ترکیه داشته باشیم باید گفت پیش از جنگ نخست خلیج فارس، عراق با حدود 5/5 میلیارد دلار حجم مبادلات بازرگانی دوجانبه در بین بزرگ ترین شرکای تجاری ـ اقتصادی ترکیه جای داشت. در این بین هرچند روابط اقتصادی بین دو کشور همسایه پس از اشغال کویت به دست صدام و در پی تحریم اقتصادی عراق از سوی شورای امنیت سازمان ملل قطع گردید، اما عراق از سال 1996 میلادی و در چهارچوب برنامه نفت در برابر غذا به شکل محدود و تحت نظارت سازمان ملل روابط خود را با ترکیه گسترش داد. گذشته از این نیز پس از حمله نظامی سال 2003غرب به عراق روابط اقتصادی ترکیه و عراق رشد یافت. در این راستا و پس لغو کامل تحریم‌های اقتصادی عراق و همچنین شروع بازسازی اقتصاد این کشور آنچه در عمل رخ داد افزایش صادرات ترکیه به عراق و حضور بیشتر این کشور در عراق و در مناطق امن شمال شد. بعد از این نیز از سال 2007 میلادی هم با افزایش ضریب امنیتی عراق ترک ها فعالیت خود را در بقیه مراکز عراق نیز از سر گرفتند به گونه ای که اکنون عراق در بخش پیمانکاری و خدمات‌رسانی خارجی، ترکیه در خاورمیانه رتبه نخست و در کل جهان رتبه پنجم را دارا می‌باشد.

روابط اقتصادی کنونی دو کشور

روابط اقتصادی ترکیه و عراق در سالهای اخیر رو به گسترش بوده و حجم تجارت بین دو کشور در سال 2010 به حدود هفت میلیارد دلار رسیده و در همین راستا نیز و در پایان سال 2011 میلادی و بنا به آمارهای مختلف روابط تجاری اقتصادی دو کشور حدود نه تا دوازه  میلیارد دلار رسیده است. در این بین، هرچند سهم واردات ترکیه از عراق در مقایسه با دیگر کشورها پایین تر است اما در مقابل، ترکیه نزدیک به 25 درصد از کل واردات بازار (حدودا 37 میلیون نفری) عراق را به خود اختصاص داده و در این حوزه در رتبه نخست قرار دارد. در واقع ترک‌ها در بازار اقتصادی عراق و روند بازسازی عراق حضور چشمگیری داشته و اکنون در بخش های گوناگونی شامل حوزه‌های عمرانی، حوزه صادرات خدمات فنی  مهندسی، احداث راه، فرودگاه، نیروگاه، بیمارستان، طرح‌های زیربنایی، تأسیسات نظامی، جاده‌ها، پل‌ها، سدها و ... حضور دارند. چنانچه اکنون  بیش از چهار هزار شرکت در عراق داشته و رقیب اصلی ایران در عراق و منطقه اقلیم کردستان هستند و سرمایه‌‌گذاری‌های هنگفتی هم در استان‌های مختلف عراق انجام داده اند.

دورنمای روابط اقتصادی دو کشور در سال 2012

آنچه مشخص است ترک‌ها با توجه به نگاه دقیق و به کارگیری ابزارهای دقیق مدیریتی و مدرن روانشناسی وارد بازار عراق شده و با برگزاری نمایشگاه‌های گوناگون اقتصادی و تجاری حضور پررنگ ‌تری در کشور عراق دارند. چنانچه به نگاه برخی آمار ترکیه حدود دوازده مرکز تجاری در عراق ایجاد کرده و از تمام صادرکنندگان خود پشتیبانی سیاسی، حقوقی و اقتصادی می‌کند. گذشته از این هر چند گفته می شود که ترکیه تا حد زیادی بازار کردستان عراق را به تصرف خود درآورده، 24 مرز فعال با عراق دارد و در هفته حدود 100 پرواز به عراق دارد اما باید گفت تداوم روابط تجاری و اقتصادی و ایفای نقش نخست در بازار عراق به چند متغیر عمده وابسته است.

نخست باید گفت روابط سیاسی آنکارا با بغداد و اربیل در روایط تجاری دو کشور نقش مهی دارد. یعنی در واقع اگر به روابط سیاسی امنیتی ترکیه با عراق و همچنین کردستان این کشور بنگریم باید گفت که روابط مقامات سیاسی دو کشور در سال 2011با نوسان ها و چالشهایی روبرو بوده است. در این بین با توجه به تنشهای چند ماه اخیر در روابط بین عراق و ترکیه (بر سر مسائلی نظیر پرونده هاشمی و ...) و همچنین وجود برخی از اختلاف نظر ها و مشکلات  ترکیه با مقامات و  احزاب کردی شمال عراق باید روابط اقتصادی ترکیه با عراق را نیز تحت تاثیر این امر مورد نظر قرارداد. در این بین باید گفت بی شک اگر روابط  سیاسی بغداد و اربیل با ترکیه به بهبودی بیشتر و یا عادی شدن حرکت کرده و مناسبات سیاسی رو به افزایش نهد روابط تجاری و اقتصادی دو کشور نیز میل بیشینه ای به خود خواهد گرفت. در مقابل وگرنه با وجود حل نشدن برخی از اختلاف نظرها و  مشکلات امنیتی و سیاسی بین ترکیه و عراق به نظر نمی رسد که در سال 2012  حضور و نفوذ تجاری و اقتصادی  ترکیه در عراق بیشتر شده و  افزایش یاید. در این  میان نیز باید توجه داشت که اگر روابط سیاسی ترکیه و بغداد رو به تیرگی بیشتری نهد بی شک با توجه به وجود برخی تهدیدها در مورد تحریم کالاهای ترکیه ای در عراق در واقع باید منتظر کاهش روابط تجاری دو کشور و حتی کاهش عمده در صادرات کالاهای ترکیه ای به عراق بود.

دوم اینکه بی گمان هر چند حضور گسترده اقتصادی ترک‌ها در بازار عراق تا حدی محصول موقعیت ژئوپلیتیکی ترکیه است و آنکارا به بازسازی عراق به‌عنوان یک فرصت نگاه می‌کند و تلاش میکند با حضور فعال در روند بازسازی اقتصادی عراق زمینه ای حضور ژئوپلیتیکی حضور خود را در عراق مهیا کند، اما باید گفت در واقع نوع سیاست گذاری اقتصادی عراق در این حوزه و همچنین نوع عملکرد رقیبان عمده ترکیه در بازار عراق بویژه ایران نقش مهمی در افزایش و یا کاهش روابط تجاری عراق با ترکیه و به عبارتی دیگر میزان صادرات ترکیه به عراق خواهد داشت.

*پژوهشگر روابط بین الملل