"در نیمه دوم عصر ناصری ،عمده ترین کوشش های رجال اصلاح طلب در داخل و نخبگان تجدد خواه در خارج از ایران ناظر بر تشخیص درد و تجویز درمان بود و بیانیه های -سیاسی چندی نیز به شکل های ادبی گوناگون،اعم از نمایش ،داستان ،روزنامه خاطرات و رساله سیاسی ،به رشته تحریر کشیده شد که بخش مهمی ازتاریخ تجدد خواهی و اصلاح طلبی ایرانیان در نیم سده پیش ازپیروزی جنبش مشروطه خواهی است."

تاملات ایران .ص 435

این روشنفکران در قفقاز استانبول لبرلن قاهره و کلکته فعال بودند .انان لبخاطر اشناییبا زلبان خارجی مانند انگلیسی فذرانسه و ترکی استانبولی تولید و توزیع اندیشه را بر عهده داشتند.کسانی چون اخوندزاده طالبوف میرزا اقاخان کرمانی و مراغه ای کار فکری را در دستور کار خود قرار دادند و افرادی چون ملکم خان و مستسشار الدوله هم کار دولتای و هم کار فکری می کردند.این روشنفکران افکار خود را ازطریقیمطبوعاتی چوت ن اختر به ایران منتقل می کردند.دهخدا و صور اسرافیل تحت تاثیر قرار گرفته و و به فکر انتشار روزنامه افتادند.