ایران -ترکیه
نقش ژئوپلتیک در روابط ایران و ترکیه بسیار تعیینکننده و پیچیده است. این دو کشور در یک منطقه حساس و استراتژیک قرار دارند که تحت تأثیر عوامل جغرافیایی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی متعددی قرار میگیرند. در این راستا، روابط ایران و ترکیه نه تنها بر اساس منافع اقتصادی و تجاری بلکه به شدت تحت تأثیر رقابتهای ژئوپولیتیکی منطقهای و جهانی است.
1. موقعیت جغرافیایی و تأثیر آن بر روابط
ایران و ترکیه بهطور همزمان در یک موقعیت جغرافیایی حساس قرار دارند که هر کدام بهطور مستقل و یا در همکاری با یکدیگر بهدنبال تأثیرگذاری بر مسائل منطقهای و جهانی هستند.
هممرزی با مناطق بحرانزده:
ایران و ترکیه هر دو با کشورهای بحرانزدهای مانند سوریه، عراق، افغانستان و پاکستان هممرز هستند. این هممرزیها ایران و ترکیه را در موقعیتی قرار میدهد که نه تنها از نظر امنیتی، بلکه از نظر اقتصادی و سیاسی نیز با این کشورهای هممرز و بحرانزده ارتباط دارند.آبهای مرزی و دسترسی به منابع طبیعی:
ایران و ترکیه بهرغم داشتن مرزهای طولانی و اشتراک در منابع طبیعی، در زمینه کنترل و استفاده از منابع آبی مانند رودخانهها (مثل دجله و فرات) و همچنین منابع انرژی (گاز و نفت) ممکن است اختلافات ژئوپولیتیکی داشته باشند.
2. رقابتهای منطقهای: ایران و ترکیه در برابر هم
رقابتهای ژئوپولیتیکی میان ایران و ترکیه عمدتاً به مسائل منطقهای مرتبط است. هر دو کشور بهطور مستقیم یا غیرمستقیم درگیر رقابتهای سیاسی، اقتصادی و نظامی در کشورهای اطراف خود هستند. در این راستا، میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
سوریه:
یکی از مهمترین بحرانهای منطقهای که نقش ژئوپلتیک در آن برجسته است، بحران سوریه است. ایران از حکومت بشار اسد حمایت میکند، در حالی که ترکیه از مخالفان اسد (اعم از گروههای مخالف مسلح و کردها) حمایت کرده است. در نتیجه، دو کشور در سوریه با یکدیگر رقابت دارند و هرکدام به دنبال تأثیرگذاری بر آینده سیاسی این کشور هستند. ایران حضور نظامی و سیاسی قابل توجهی در سوریه دارد، در حالی که ترکیه در شمال سوریه اقداماتی از قبیل عملیاتهای نظامی برای مقابله با گروههای کرد و ایجاد مناطق امن انجام داده است.عراق:
در عراق نیز ایران و ترکیه هر دو دارای نفوذ قابل توجهی هستند. ایران بهویژه در عراق پس از سقوط صدام حسین، نفوذ سیاسی و مذهبی زیادی در میان شیعیان دارد. ترکیه نیز با کردهای عراقی ارتباطات گستردهای دارد و تلاش میکند از نفوذ کردها در عراق به نفع خود بهرهبرداری کند. رقابتها در عراق بیشتر در این راستا است که هر کدام از این دو کشور میخواهند نفوذ بیشتری در عراق داشته باشند و این نفوذ را در سیاستهای داخلی این کشور اعمال کنند.رقابت در حوزههای مذهبی:
ایران بهعنوان یک جمهوری اسلامی شیعه، در سیاستهای خود به ویژه در کشورهای سنینشین مانند ترکیه، دنبال گسترش نفوذ مذهبی و تأثیرگذاری بر مسلمانان شیعه است. از طرف دیگر، ترکیه بهعنوان کشوری سنی و لائیک، در تلاش است که نفوذ خود را در میان کشورهای سنی منطقه حفظ کند و در برابر نفوذ ایران مقاومت کند.
3. منافع مشترک و همپیمانیها
با وجود رقابتهای ژئوپولیتیکی، ایران و ترکیه در برخی مسائل به همکاری نزدیک دست یافتهاند و در بسیاری از زمینهها از منافع مشترک بهره میبرند.
مقابله با تهدیدات مشترک:
ایران و ترکیه در برابر تهدیدات مشترک مانند گروههای تروریستی (مانند داعش و پ.ک.ک) همکاریهای امنیتی دارند. هر دو کشور نگران تهدیدات گروههای تروریستی در مرزهای خود هستند و بهویژه در مواجهه با کردهای مسلح در مرزهای جنوبی و شرقی (در سوریه و عراق)، روابط امنیتی و نظامی میان دو کشور تقویت شده است.همکاری اقتصادی و انرژی:
از جنبه اقتصادی نیز، ایران و ترکیه در زمینه انرژی، تجارت و زیرساختها منافع مشترک دارند. ایران به ترکیه گاز طبیعی و نفت صادر میکند و ترکیه بهعنوان یک شریک تجاری مهم برای ایران در دوران تحریمهای بینالمللی، نقش اساسی ایفا کرده است. به علاوه، ترکیه از طریق مسیرهای حملونقل خود به ایران برای دسترسی به بازارهای اروپا و آسیا اهمیت دارد.نقش در سازمانها و توافقات منطقهای:
ایران و ترکیه در برخی سازمانهای بینالمللی و منطقهای همچون سازمان همکاریهای اقتصادی (ECO)، سازمان همکاری اسلامی (OIC) و مذاکرات آستانه (برای حل بحران سوریه) بهطور مشترک فعالیت کردهاند. در این زمینهها، دو کشور تلاش کردهاند که بهویژه در مسائل امنیتی و اقتصادی نقش مهمی ایفا کنند.
4. جنگ سرد و رقابتهای قدرتهای جهانی
ایران و ترکیه در شرایط ژئوپولیتیکی بینالمللی متفاوتی قرار دارند. ایران در پی انقلاب اسلامی، از حمایت غرب (آمریکا و اتحادیه اروپا) فاصله گرفت و تلاش کرده است که یک سیاست خارجی مستقل را دنبال کند. در حالی که ترکیه بهعنوان عضو ناتو، روابط نزدیکی با کشورهای غربی دارد و میکوشد تا در سیاستهای جهانی متوازن عمل کند.
آمریکا و نقش ژئوپولیتیک در روابط ایران و ترکیه:
رقابتهای ژئوپلتیک ایران و ترکیه در رابطه با سیاستهای آمریکا در خاورمیانه بسیار پررنگ است. ایران با سیاستهای آمریکا به ویژه در خاورمیانه مخالف است و ترکیه بهعنوان یک عضو ناتو، روابط نزدیکی با آمریکا دارد. این رقابتها در برخی موارد بهویژه در بحرانهای منطقهای مانند سوریه و عراق تأثیرگذار بوده است.روسیه و چین:
در دهههای اخیر، ایران و ترکیه بهویژه در زمینههای اقتصادی و سیاسی به روسیه و چین نزدیکتر شدهاند. ایران از سوی دیگر تلاش کرده است تا با کشورهای غیرغربی (بهویژه روسیه) روابط خود را تقویت کند، در حالی که ترکیه تلاش میکند تا از ائتلافهای سیاسی و نظامی غربی و شرقی استفاده کند.
5. نتیجهگیری:
در نهایت، ژئوپلتیک تأثیر زیادی بر روابط ایران و ترکیه دارد. این دو کشور بهدلیل موقعیت جغرافیایی حساس خود، منافع مشترک و رقابتهای منطقهای مختلف، در مواقعی با هم همکاری میکنند و در مواقعی نیز دچار تنشهای جدی میشوند. رقابتهای ژئوپولیتیکی ایران و ترکیه در زمینههای مختلف مانند سوریه، عراق، انرژی، گروههای تروریستی و نفوذ مذهبی همچنان تعیینکننده است. از طرفی، منافع اقتصادی و امنیتی مشترک نیز در برخی زمینهها میتواند زمینهساز همکاریهای نزدیکتری میان این دو کشور باشد.
ارشیا (سید اسد الله )اطهری